دانشجويان و دانش‌آموختگان زمين‌شناسي

پهنه بندی زاگرس

حوضه زمين‌شناسي زاگرس بر مبناي معيارهاي مختلف (موقعيت جغرافيايي، ژئومورفولوژي، مورفو‌تكتونيك، ايالت چينه شناسي، ساختاري) تا‌كنون پهنه بندي شده است. بيش از 98 درصد مخازن نفتي و گازي خاورميانه در اين ناحيه واقع شده است. پليت عربي داراي دو ايالت ژئوتكتونيكي بزرگ به نام سپر عربي و شلف عربي است. سپر عربي قسمتهاي رخنمون يافته از پي سنگ در غرب پليت مي‌باشد. آنچه كه امروزه حوضه رسوبي زاگرس اطلاق مي شود مطابق با شلف عربي است.

حوضه رسوبي زاگرس به موازات حاشيه شمال شرقی اين پليت و كمربند كوهزايي (NW-SE) به پنج ناحيه ساختاري قابل تقسيم است. اين زون‌هاي ساختاري شامل كمان ماگمايي اروميه-‌ دختر، زون دگرگوني سنندج- سيرجان، زون زاگرس مرتفع، زون چين خورده زاگرس و حوضه فورلند(Foreland)  خليج فارس- مزوپوتامين است. از ديدگاه تكتونيكي پنج زون زمين شناسي زون همپوشان زاگرس، زون چين خورده زاگرس، پيش گودال زاگرس، حوضه خليج فارس- مزوپوتامين و فورلند عربي نيز مي‌توان در زاگرس شناسايي كرد (شکل 1).

 شکل 1: ايالتهاي ژئوتكتونيكي مهم پليت عربي (راست) و زونهاي مختلف ساختاري-رسوبي حوضه زاگرس (شلف عربي) در شمال شرق پليت (Alavi, 2004; Bahroudi and Talbot, 2003).

به لحاظ زمین ریخت شناسی (ژئومورفولوژي) كمربند كوهزاد زاگرس (معروف به رشته كوههاي زاگرس) يك ناحيه زمين شناسي مرتفع (فلات ايران) است و داراي تعداد زيادي چين و گسل معكوس مي‌باشد كه با يك مرز ژئومورفولوژيكي از حوضه خليج فارس- مزوپوتامين جدا مي‌شود. بر اساس همين مبنا، كمربند كوهزايي خود به دو زیر‌ناحيه زاگرس مرتفع و زاگرس چين خورده ساده توسط گسل زاگرس مرتفع تقسيم می شود. قسمت اعظم مخازن نفتي و گازي خاورميانه در كمربند چين خورده (ساده) قرار گرفته است. اين كمربند با گسل جبهه پيشاني زاگرس از حوضه فورلند (Foreland) خليج فارس- مزوپوتامين جدا مي‌شود. به لحاظ اهميت، اين ناحيه از زاگرس به خوبي مورد مطالعه قرار گرفته و به قسمت‌هاي مختلفي تقسيم شده است. امروزه بر مبناي تغييرات جانبي رخساره‌هاي رسوبي زاگرس چين خورده به سه قلمرو تكتنواستراتيگرافي زير تقسيم مي شود (شکل 2). 

-         زاگرس شرقي (Eastern Zagros) يا ناحيه فارس

-         زاگرس مركزي ((Central Zagros يا زون ايذه- فروافتادگي دزفول (خوزستان)

-         زاگرس غربي (Western Zagros) يا ناحيه لرستان

 اين تقسيم بندي در واقع معادل تقسيم بندي ايالات چينه شناسي كمربند چين خورده زاگرس ارائه شده توسط جيمز و وايند (James and Wynd, 1965) است. در اين تقسيم بندي ايالت فارس در جنوب شرق زاگرس، ايالت خوزستان در مركز و ايالت لرستان در شمال غرب زاگرس بر اساس تغييرات رخساره‌اي و چينه شناسي سازندها پيشنهاد شده است. گسل‌هاي محدود‌كننده هر يك از ايالتهاي زمين‌شناسي در شكل 2 آورده شده است. ناهمگنی رسوبگذاري به علت فعاليت عناصر اصلي ساختاري زاگرس (مانند گسلهاي كازرون، بالارود، جبهه كوهستاني زاگرس) در زمان رسوبگذاري موجب تغيير سبك دگرديسي ساختاري اين توالي‌ها و تشكيل ايالت هاي مخزني متفاوت در زمان دگرديسي زاگرس شده است.

شکل 2) تقسیم بندی زاگرس بر مبنای گسلهای پی سنگی (Sherkati and Letouzey, 2004).

مخازن زاگرس غربی

از سه زیربخش موجود در لرستان، زیربخشهای لرستان مرکزی و جنوب غربی دارای مخازن هیدروکربوری می باشد. نزدیکی زیربخش لرستان شمال شرقی به خط درز زاگرس، افزایش پیچیدگی های ساختمانی و افزایش جریان زمین گرمایی می تواند از علل توسعه نیافتن مخازن هیدروکربوری در لرستان شمال شرقی باشد. مخازن این بخش از زاگرس عمدتاً به سن کرتاسه (بویژه گروه بنگستان و معادل های آن) هستند.

مخازن نفتی زاگرس غربی در زیربخش لرستان مرکزی واقع شده است و شامل سرکان، ماله کوه، ویزنهار و گوار می باشد. در این زیر بخش مخازن گازی امام حسن، باباقیر،هولیلان و هالوش نیز وجود دارند.

در زیر بخش لرستان جنوب غربی سه مخزن گازی مهم سمند (کوه سمند)، کبیرکوه و تنگه بیجار قرار دارد. به نظر می رسد که این زیربخش فاقد مخزن نفتی است.

اغلب این میادین  تحت پوشش شرکت نفت و گاز غرب مناطق مرکزی ایران است. میادین سرکان، ماله کوه و تنگ بیجار از میادین فعال و میادین باباقیر، امام حسن، سمند، کبیرکوه، هولیلان، از مخازن غیرفعال این شرکت می باشد.

شرح مختصری از میادین زاگرس غربی

- میدان نفتی/گازی سرکان: این میدان در سال 1348 کشف شده و در سال 1360 به بهره برداری رسید. ساختمان میدان یک تاقدیس با ابعاد 15 در 6 کیلومتر می باشد. سازندهای گروه بنگستان در این میدان خواص مخزنی دارند که تخلخل متوسطی حدود 5 تا 7 درصد دارند. این میدان حاوی نفت بسیار سبک (API=45º) و مقدار سولفور کمتر از یک درصد است.

- میدان نفتی/گازی ماله کوه: این مخزن در تاقدیس مالوه کوه با ابعاد حدودی 35 در 5 کیلومتر در سال 1347 کشف شد. همانند میدان سرکان سازندهای گروه بنگستان سنگ مخزن این میدان را تشکیل می دهند. دیگر ویژگی های این میدان بسیار شبیه به میدان سرکان می باشد که در فاصله اندکی (چند کیلومتر) از آن واقع شده است.

- میدان نفتی/گازی ویزنهار: این میدان در سال 1353 در تاقدیسی با ابعاد تقریبی 18 در 4 کیلومتری در شمال غرب میدان ماله کوه کشف گردید. سازندهای سروک و گرو با تخلخل متوسط 6 درصد در این میدان به عنوان سنگ مخزن عمل کرده­اند. نفت این میدان دارای درجه سبکی 35 تا 37 درجه می باشد.

- میدان نفتی گوار: این میدان در سال 1354 در تاقدیسی به ابعاد 30 در3 کیلومتر در شمال غرب میدان ویزنهار کشف گردیده است. سازندهای مخزنی این میدان متعلق به گروه بنگستان می باشند که به نظر می رسد دارای ویژگی های مشابهی نظیر میادین سرکان و ماله کوه می باشد.

- میدان گازی هولیلان: این میدان یکی از میادین غیرفعال واقع در استان ایلام می باشد. تاقدیس بزرگ هولیلان در شمال شرق میدان گوار واقع شده است.

- میدان گازی امام حسن: این میدان گازی غیرفعال، شمال غربی­ترین میدان هیدروکربوری ایران در استان کرمانشاه می­باشد. ساختار میدان یک تاقدیس با روند شمال غربی- جنوب شرقی است که بخشی از دماغه شمال غربی ان در لرستان جنوب غربی واقع شده است. سنگ مخزن این میدان سازند گرو، ایلام و گاهاً گورپی می باشد. سازند سرگلو سنگ منشأ محتمل برای این میدان به شمار می­آید. اطلاعات بیشتری در مورد این میدان در دسترس نیست.

- میدان گازی باباقیر: این میدان گازی در حال توسعه (درحال حاضر غیرفعال) یکی میادین به تازگی کشف شده می باشد که سازند ایلام در این میدان دارای خواص مخزنی است.

- میدان گازی هالوش: میدان گازی هالوش در سال 1350 در تاقدیسی (با ابعاد 20 در 4 کیلومتر) به همین نام کشف گردید. سازندهای ایلام و سروک در این میدان دارای خواص مخزنی بوده و تخلخل متوسط 9 درصدی دارد.

- میدان گازی کبیرکوه: این میدان در یکی از بزرگترین تاقدیسهای زاگرس کشف گردیده است. این تاقدیس در شمال و شمال غرب میدان سمند واقع شده است.

-  میدان گازی تنگ بیجار: این میدان که در 135 کیلومتری کرمانشاه و 60 کیلومتری ایلام واقع شده است، در سال 1354 در تاقدیس تنگ بیجار کشف گردید. سازند سروک با تخلخل متوسط 4 درصد سنگ مخزن این میدان می باشد. درصد سولفور این مخزن در حد 4 درصد می باشد (گاز ترش). عقیده بر این است که تاقدیس ژئوفیزیکی کمانکوه در مجاورت این میدان نیز دارای هیدروکربور می باشد (؟).

- میدان گازی سمند: این میدان در سال 1356 توسط شرکت اسکو کشف گردیده شد. مخزن اصلی این میدان در سازند دالان می باشد.

شکل 3) میادین نفتی و گازی زاگرس غربی (لرستان).

نتیجه گیری

تعداد 11 مخزن هیدروکربوری در لرستان مرکزی و جنوب غربی واقع شده است. از لحاظ زمین شناسی هیدروکربوری این ایالت ویژگی های بینابینی ایالت فارس و ایذه-دزفول را داراست. اگرچه مخازن این بخش از زاگرس عمدتاً سن کرتاسه دارند ولی به نظر می رسد که اهداف اکتشافی عمیقتری چون گاز در گروه دهرم از دیگر استعداد های مخزنی این بخش از زاگرس باشد. بنابراین پیشنهاد می شود که این هدف نیز مورد پی جویی و ارزیابی واقع گردد.

 References

Alavi, M., 2004. Regional stratigraphy of the Zagros fold-thrust belt of Iran and its proforeland evolution. American Journal of Science. 304, 1–20.

Bahroudi, A., Talbot, C.J., 2003. The Configuration of basement beneath the Zagros basin. Journal of Petroleum Geology, 26, pp. 257-282.

Heydari, E., 2008. Tectonics versus eustatic control on supersequences of the Zagros Mountains of Iran, Tectonophysics 451, 56–70.

Murris, R.J., 1980. Middle East: Stratigraphic evolution and oil habitat. American Association of Petroleum Geologists Bulletin 64, 597–618.

Sherkati, S., Letouzey, J., 2004. Variation of structural style and basin evolution inthe central Zagros (Izeh zone and Dezful Embayment), Iran. Marine and Petroleum Geology 21, 535–554.